رشته درباره : تعریف و فلسفه بازار برق

الف- بازار رقابتی کلی­فروشی در طرف تولید به خریدار واحد : در این حالت لازمه شرکت مدیریت بازار تشکیل­شه که به­طور انحصاری برق کلیه تولید­کنندگان در بازار رو بخره. خرید برق به وسیله این شرکت از راه یه ساختار رقابتی صورت­ گرفته که در اون نیروگاه­های جور واجور، برق خود رو طبق پیشنهاد خود به شرکت فوق می­فروشند. قدرت لازم در این حالت براساس بهره ­ورداری اقتصادی تأمین­شده که تأمین این قدرت به ترتیب از ارزون­ترین پیشنهاد، شروع شده و واحدهای با پیشنهاد گران­تر در مراحل بعد وارد مدار می­شن.

اقتصادی

ب- بازار خرید کلی از فروشنده واحد : در این حالت و با رفع مشکلاتی مانند یارانه­های بین بنگاهی، پخش­کنندگان هم برق خود رو تو یه فضای رقابتی و براساس پشنهاد خود از فروشنده واحد خریداری می­کنن. ساختار جزئی این کار مثل حالت فوق می­باشه.

مشکلات

 

ج- بازار خرید و فروش کلی دوطرفه به وسیله تولید­کنندگان و عرضه­کنندگان : در این حالت کم کم خریدار واحد(با ایجاد زیر­ساخت­های لازم و تدارک شرایطی که امکان شکست بازار رو به کمترین حد ممکن برسونه) معاملات بازار رو به عوامل مستقیم بازار واگذار­ می­کنه و خریداران و فروشندگان می­تونن به­طور­مستقیم برق خود رو مبادله کنن. بستن قرارداده های بلند­مدت و توافقی، اعمال روش پیش­خرید و پیش­فروش برق و چیزای دیگه ای به جز اینا در این مرحله کرد­ پیدا­می­ کنه.
توافق

از چیزای مهم این مرحله تدوین استانداردهایی واسه اتصال به شبکه، تدوین تعرفه­های انتقال و پخش و ترانزیت برق و ایجاد زمینه­ای مناسب واسه دسترسی عادلانه و آزاد علاقه­مندان(با رعایت استانداردها) به شبکه می­باشه. در این مرحله لازمه آزادسازی مشترکین شروع شه که این روند اول واسه مشترکین بزرگ پیاده می­شه.

د- بازار خرده­فروشی : در این حالت علاقه­مندان به فعالیت در صنعت برق می­تونن وارد این میدون شده و هر مشترک(مثل کوچیک یا بزرگ) در هر دوره وقتی(مثلا روز، هفته یا ماه) می ­تونه عرضه­کننده برق خود رو انتخاب کنه. با این حال هرچند در بعضی کشورها این روند اجرا شده و کلیه مشترکین مختار به انتخاب عرضه­کننده برق می­باشن اما ً بعضی از مشترکین هیچ­گاه از این امتیاز استفاده­نکرده ­ان.

قهرمانی(۱۳۸۲: ۳۴۴) عقیده داره رسیدن به بازار رقابتی درصنعت برق وقتی حاصل می­شه که :

  1. مشتریان بتونن آزادانه تأمین­کننده برق خود و هم ویژگی­ها و خصوصیاتی مثل اینکه چیجوری برق رو دریافت و مصرف کنن، رو انتخاب کنن. آزاد بودن بدون داشتن کیفیت مرغوب و شکل های جور واجور قابل و آماده انتخاب رو شاید بشه انحصاری بودن بازار، دست کم از نظر کالا، دونست؛
  2. هیچ نهادی نتونه قیمت بازار رو تحت اثر قرار­دهد؛
  3. اطلاعات در مورد گزینه­های جور واجور به­سادگی دردسترس­باشه(از راه اینترنت، بورس برق، و یا تبلیغات)؛
  4. بخش­های انحصاری صنعت برق(انتقال و پخش) با اینکه تنظیمی باقی­می­مانند، اما واسه کارکرد خوب به این بخش­ها انگیزه داده­شه(انتقال و پخش سرویس­دهنده بازار جدید رقابتی خواهند­بود و اگر سرویس مناسب نباشه امکان شکست بازار رو جفت و جور­خواهند­کرد)؛
  5. بخش­های رقابتی صنعت برق(تولید و خرده­فروشی) به­طور حداقلی نظام­مند و تنظیمی باشن(مثلاً از دید سازگاری با محیط­زیست، قدرت بازار، و حفاظت از مصرف ­کننده).

۲-۲-۲-۱-۲-۳-۳٫مشکلات شکل­ گیری و یا انحراف بازار رقابتی برق

حیدری(۱۳۸۲ : ۲۶۵) اینجور عنوان می­داره که«ایجاد بازار رقابتی درست در بخش برق با وجود یافته های بسیار مهم اون می­­تونه بسیار شکننده بوده و با فرض نبود پیش ­بینی و برنامه ­ریزی درست، نبود نظارت مناسب و نبود ایجاد شرایط مناسب واسه ورود بخش خصوصی به بازار، عقیم و یا حتی داغون کننده باشه. ایالت کالیفرنیا نمونه­ای از شکست بازار و داغون کننده­بودن طراحی ناجور اون می­باشه». ایشون در ادامه به مواردی که می ­تونه باعث انحراف یا شکست بازار شه اشاره می­ کنه :

الف) بهره­بردن اپراتور­ جداگونه سامانه و بازار از مبادلات : در اول امر لازم­ است نهادهایی (شرکتی)مسئولیت هماهنگی عرضه­کنندگان و تقاضاکنندگان(خریداران و فروشندگان کلی) رو به­عهده داشته­باشن. حال اگه این نه هاده ها نتونن بی­طرفی خود رو حفظ کنن، ً ممکنه گسترش توانایی تولید و شبکه و بهره ­ورداری بهینه از منابع موجود براساس کارکرد بازار انجام نشه.

ب) قدرت بازار : این مر هم می ­تونه به شکست بازار منتهی شه.

ج) نیروگاه­های خاص : بعضی نیروگاه­ها(حتی بعضی وقتا یه نیروگاه کوچیک) به دلیل موقعیت خاص خود می­تونن در پایداری شبکه نقش بسیار مهمی اجرا­کنن، حال اگه این نیروگاه­ها در اختیار بخش خصوصی قرار­گیرند و مرکز کنترل نتونه اختیار تعیین زمان ورود و خروج اون­ها رو داشته­باشه، صاحب این قدرت می ­تونه از این موقعیت واسه انحراف قیمت­های بازار استفاده­کنه.

د) تبانی : این موضوع که به شکل­ گیری قدرت بازار واسه گروه خاصی منتهی می­شه می ­تونه باعث انحراف و حتی شکست بازار شه.

ه) دسترسی عادلانه به شبکه : یکی از ویژگی­های هر بازار رقابت کامل، امکان ورود و خروج فعالان به این بازاره.

و) تدوین تعرفه­های به کار گیری خدمات انتقال و پخش : این می ­تونه باعث شفافیت مبادلات شه.

ز) بازبینی دائمی بر کارکرد­بازار : طبیعی­است اگر چگونگی کارکرد بازار به­طور­ مستقیم و دقیق دنبال نشه تشخیص یه مشکل تنها می ­تونه پس از ویرانی بازار صورت­گیرد.

البته نکات دیگری رو هم می­توان­ذکر­کرد که موارد فوق از مهم ترین اون­ها انتخاب­شده ­ان(صفحه۲۶۵). شکل۲-۶ هم مدل عمومی یه بازار برق تجدید ساختارشده رو نشون می­دهد :

شکل۲-۶٫ مدل عمومی یه بازار برق تجدید ساختارشده(برگرفته از وو و همکاران، ۲۰۰۳ : ۱۱۰۵)

با وقوع تجدید ساختار در صنعت برق، چندین بازیگر جدید پا به میدون­ وجود می­گذارن. این بازیگران و شرکت­های جداگونه با در نظر گرفتن توانایی­های خاص­ی خود، هریک یه تیکه از عملیات کلی تولید، انتقال و پخش رو برعهده­می­گیرند و از اون جمله می­توان به شرکت­های تولید برق[۱]، شرکت­های پخش[۲]، شرکت­های خرده­فروشی(واسط بین مصرف ­کننده و شرکت­های پخش) و اپراتور جداگونه سامانه اشاره­کرد(نیرومندفام،۱۳۹۰ : ۴۵) که در بخش­های بعدی به تشریح وظایف بعضی از اون­ها پرداخته­می­شه.

۲-۲-۲-۱-۲-۴٫بررسی تجارب کشورای جور واجور در مورد تجدیدساختار صنعت برق

به­طور­کلی اجرای برنامه ­های تجدید ساختار و ایجاد فضایی مناسب واسه تشکیل بازار برق در خیلی از کشورها دنبال شده اما درصد پیشرفت این برنامه­ها و هم درجه موفقیت اون­ها در کشورای جور واجور فرق داره. با این وجود، این باور عمومی در میان اقتصاددانان صنعت برق مشترکه که اگه برنامه ­های خصوصی­سازی و آزاد­سازی توأم با نظارت در صنعت برق به درستی پیاده­شه، یافته های حاصل از اون می ­تونه باعث ارتقای کیفیت و کاهش هزینه­ها در این صنعت شه. به­همین­منظور کشورای جور واجور با برنامه ­ریزی واسه تحقق اهداف فوق(که شروع این حرکت­ها به وسیله انگلستان صورت­گرفت)، مبادرت به اجرای برنامه ­های تفویض­اختیار، خصوصی­سازی و آزاد­سازی کرده ­ان(حیدری، ۱۳۸۲ : ۲۶۰). خلاصه نتیجه فعالیت کشورای جور واجور و جایگاه صنعت برق این کشورها در جامعه­ جهانی رو می­توان در نمودار شکل۲-۷ مشاهده­کرد.

اقتصاد

شکل۲-۷٫ خلاصه نتیجه فعالیت کشورای جور واجور و جایگاه صنعت برق این کشورها در جامعه جهانی(برگرفته­ از حیدری،۱۳۸۲)

هرچند در این مطالعه جایگاه ایران مشخص نشده­است اما قابل حدسه که ایران جایگاهی بسیار نزدیک به مبدأ مختصات(ساختار انحصاری با دست کم درجه آزاد­سازی و خصوصی­سازی) رو به خود اختصاص­خواهد­داد. تجسم دقیق­تر در مورد جایگاه ساختار صنعت برق ایران در مجموعه فوق، وقتی خواهدبود که جایگاه کشورای پیشرفت­نیافته و در­حال­پیشرفت رو در نمودار بالا تعیین­کنیم؛ در این حالت با توده متراکمی در نزدیکی مبدأ مختصات و در دور و بر ایران روبرو خواهیم­شد(همون منبع).

در این قسمت تلاش­می شه با تقسیم­بندی کشورها به دو دسته­ی پیشرفت­یافته و در­حال­پیشرفت، تجارب اون­ها در مورد­ تجدیدساختار صنعت برق مورد بررسی قرارگیرد.

[۱] – GENCOs

[۲] – DISCOs

علمی