جغرافیای عراق، به عنوان ظرفیت‌های بالقو? اجتماعی- سیاسی در این کشور، ضروری می‌نماید؛ لذا برای فهم جایگاه اجتماعی شیعیان در عراق ضروری‌ است که بدانیم در کنار این جمعیت اکثریتی، چه گروه‌های اجتماعی دیگری با ویژگی‌های خاصّ خود در حال زندگی کردن هستند.
مرزهای سیاسی
کل مرزهای عراق ۳۸۵۹ کیلومتر می‌باشد که از این میان ۱۶۰۹ کیلومتر با ایران، ۱۸۱ کیلومتر با اردن، ۲۴۰ کیلومتر با کویت، ۸۱۴ کیلومتر با عربستان سعودی، ۶۰۵ کیلومتر با سوریه و ۳۵۲ کیلومتر با کشور ترکیه مرز مشترک دارد، طول نوار ساحلی این کشور در خلیج فارس که تنها مسیر دسترسی به آب‌های آزاد است حدود ۵۸ کیلومتر می‌باشد.۲۷اگرچه طول دسترسی به پهن? خلیج فارس را منبع فوق ۵۸ کیلومتر ذکر کرده ولی طبق محاسبات انجام شده از طرف سازمان جغرافیایی نیروهای مسلّح و بر اساس حریم جزر و مد، نوار ساحلی عراق بین ۲۰ تا ۴۸ کیلومتر برآورد می‌شود.
تقسیمات کشوری
بر اساس اولین تقسیمات کشوری در عراق سه ولایت موصل، بغداد و بصره تشکیل دهنده عراق فعلی بودند، قانون اساسی مصوّب سال ۱۹۷۰م که یک سال بعد، اصلاحیه‌ای بدان منضم گشت عراق، متشکل از ۱۶ استان (به جزء استان نجف و تکریت که امروزه به استان‌های شانزده‌گان? قبلی عراق افزوده شده‌اند) بود.۲۸ که زیر نظر فرماندار دولت مرکزی اداره می‌شد. اما امروزه نظام فدرال جمهوری عراق متشکل از یک پایتخت و چند منطقه و استان غیرمرکزی و ادارات محلی است۲۹. هر استان از چند شهرستان و ناحیه و روستا تشکیل شده است.۳۰ به استانهایی که در قالب منطقه سازمان یافته‌اند اختیارت اداری و مالی گسترده‌ای داده می‌شود تا بتواند امور خود را براساس اصل مرکزیت‌زداییِ اداری، اداره کند. استاندار که شورای استان او را انتخاب می‌کند رئیس اجرایی عالی استان برای اجرای اختیارات، که شورای استان به او داده است به شمار می‌رود.
شهر بغداد با مرزهای شهری پایتخت جمهوری عراق است۳۱ و مرکزیت سیاسی این کشور را دارا است. بغداد با مرزهای اداری، استان بغداد به‌شمار می‌رود، برای بغداد قانون خاص تدوین می‌شود و جایز نیست پایتخت به منطقه‌ای منضم شود.
امروزه کشور عراق به ۱۸ استان (به عربی: المحافظه و به کردی: پاریزگه) موصل، کرکوک، دیاله، رمّادی، بغداد، حلّه، کربلا، کوت، تکریت، نجف، دیوانیه، سماوه، ناصریه، عمّاره، بصره، دهوک، اربیل و سلیمانیه تقسیم میشود.
از شهرهای مهم عراق می‌توان از موصل، بصره، کرکوک، کربلا و نجف نام برد.
سه استان سلیمانیه ، اربیل و دهوک در شمال و شمال شرق این کشور ناحیه کردنشین را تشکیل می دهند و این سه استان هم اکنون حالت خود مختاری داشته و مرکز سیاسی آن شهر سلیمانیه انتخاب شده است. کردستانِ خودمختار، دارای مجلس و ریاست جمهوری است و رئیس جمهور آن هم اکنون۳۲ نیچروان بارزانی است .
پراکندگی جمعیت
میزان جمعیت عراق در دوران‌های مختلف از افت و خیز فراوانی برخوردار بوده است. ابراهیم جعفری نخست وزیر سابق عراق می‌گوید: “در ادوار مختلف ادعاهای متفاوتی به علت نبود آمار دقیقی که جمعیت عناصر تشکیل دهند? جامع? عراق را مشخص کند ارائه شده است”۳۳. با این وجود در فاصله قرون ۸ تا ۱۲ میلادی جمعیت عراق بین ۷ تا ۱۲ میلیون نفر برآورد شده است. امّا حمله مغول و قتل و عام صورت گرفته توسّط آن‌ها، باعث کاهش چشم‌گیر جمعیت گردید. “در سال ۱۸۰۰ میلادی جمعیت عراق از چند میلیون نفر در قرن هشتم، فقط به ۱ میلیون نفر کاهش یافت.۳۴” جمعیت عراق در سال ۱۹۳۲م و همزمان با استقلال و ایجاد این کشور، حدود ۳/۵ میلیون نفر تخمین زده شده‌است.۳۵بطور کلی از اواخر دهه‌ی ۴۰ میلادی جمعیت عراق به‌طور پیوسته روندی افزایشی داشته است. این نرخ رشد بالا، علیرغم تلفات جمعیّتی ناشی از جنگ‌ها و مهاجرت‌های متعدّد طی سه دهه‌ی اخیر بوده‌است. در نخستین سرشماری رسمی کشور عراق که در سال ۱۹۴۷ صورت گرفت، جمعیت آن ۸ میلیون ۳۰۰ هزار نفر اعلام شد.۳۶ تا سال ۱۹۸۷ چهار سرشماری دیگر در این کشور انجام پذیرفت که مقایس? جمعیت این دوره‌ها نشان از نرخ بالای رشد جمعیت در طول این دوره‌ها دارد. جمعیت عراق در سال ۲۰۰۲ میلادی حدود ۲۴۰۰۱۸۱۶ نفر تخمین زده شده است۳۷ که از این تعداد، ۷۵ درصد ساکن شهرها بوده و پرجمعیت‌ترین شهر آن بغداد، حدود ۳۰ درصد از جمعیت شهرنشین را در خود جای داده‌است. همچنین طبق پژوهشی که در سال ۲۰۰۴ توسط مرکز توسعه انسانی سازمان ملل متحد در بغداد صورت گرفت، جمعیت عراق ۵۸۵/۱۳۹/۲۷ نفر اعلام شد که نسبت به سال ۱۹۴۷ (نخستین سرشماری رسمی)، جمعیت این کشور بیش از هفت برابر شده است.
در گزارش توسعه‌ی انسانیِ سال ۲۰۰۶م جمعیت عراق ۰۰۰/۰۵۷/۲۸ نفر اعلام شده است. البته در منبع دیگری رقم مذکور برای جولای سال ۲۰۰۶، ۳۸۳/۷۸۳/۲۶ نفر برآورد شده‌است.۳۸
با توجه به جدول شمار? ۱ در بخش ضمائم، نرخ رشد جمعیت در کشور عراق به خصوص در طول دهه‌های ۷۰ و ۸۰ میلادی بالا و به‌طور میانگین ۳ درصد بوده‌است. نرخ رشد جمعیت برای سال ۲۰۱۱ حدود ۳۹/۲ درصدد برآورد شده است. ترکیب جمعیتی کشور عراق نشان‌دهنده‌ی جوانی جمعیّت در این کشور است؛ بطوریکه ۹/۵۸ درصد۳۹ از جمعیت این کشور در این سال را افراد زیر ۴۵ سال تشکیل می‌دهند. میانگین سِنّی مردان و زنان برای سال ۲۰۱۱م، به ترتیب ۸/۲۰ و ۲۱ درصد برآورد شده است.
تحت تأثیر جنگ‌های بلند مدّت در عراق، امید به زندگی در این کشور در سال ۲۰۰۶م، ۸/۵۸ درصد برآورد شده است۴۰ که این درصد در سال ۲۰۱۱م، به ۵۵/۷۰۴۱ افزایش یافته است.
میزان موالید در سال ۲۰۱۱م، ۸۱/۲۸ در هزار برآورد شده است و میزان مرگ و میر در هر ۱۰۰۰ تولد برای بچه‌های زیر ۵ سال،۸۲/۴ در هزار بوده است.۴۲
ترکیب سِنّی کشور عراق در سال ۲۰۱۱م، نشان می‌دهد که حدوداً ۳۸ درصد از جمعیت کل را افراد زیر ۱۴ سال، ۹/۵۸ درصد را افراد ۶۴-۱۵، و ۱/۳ درصد را افراد بالای ۶۵ سال تشکیل می‌دهند۴۳.
در سال ۱۹۴۷، جمعیت شهری عراق ۳۹ درصد و جمعیت روستایی آن ۶۱ درصد بوده است. در سال ۱۹۶۵ این نسبت به ۴۴ درصد شهرنشین و ۵۶ درصد روستانشین تغییر یافت. در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ ، نرخ رشد شهرنشینی به ترتیب ۲/۶ و ۳/۵ درصد بود. به‌طورکلّی بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۱ م ، جمعیت شهری سالانه، بیش از ۵ درصد رشد داشته است. این روند باعث شد جمعیت شهرنشین تا سال ۲۰۰۴، برابر ۸/۲ درصد از جمعیت روستانشین بیشتر شود. جمعیت شهرنشین در این سال ۱۹.۹۹۱.۰۰۰ نفر(۶۸/۷۳ درصد) و جمعیت روستایی ۷۱.۴۱۰.۰۰۰ نفر (۳۲/۲۶ درصد) برآورد شده است در حالیکه این درصدها در سال ۲۰۱۱م، نشان‌دهند? افزایش رشد جمعیت شهری نسبت به جمعیت روستایی می‌باشد در این سال جمعیت شهرنشین به ۶۶ درصد رسیده‌است.۴۴جمعیت پراکنده و کوچ‌نشین در این کشور نیز حدود ۷۰۰ هزار نفر اعلام شده‌است.۴۵ در ابتدای قرن ۲۰، حدود ۱۷ درصد از جمعیت عراق کوچ‌نشین بودند که این میزان در سال ۱۹۵۷ به ۴ درصد کاهش یافت.۴۶ به‌طور کلّی عامل عمده در ایجاد تغییر ساختار اجتماعی عراق، شهری شدن بود. هرچند هنوز هم جمعیّت عراق دارای ساختار عشیره‌ای-قبیله‌ای است. هویت‌های متمایز قبیله‌ای [یکی دیگر از ویژگی‌های انسانیِ جغرافیای عراق است] که به رغم روند نوسازی طی چند دهه‌ی اخیر پابرجا بوده و تا حدّ زیادی زنده مانده است.۴۷
قومیّت و پراکندگی قومی
عراق همانند بسیاری از کشورهای نوین دارای قومیتهایی با فرهنگ نامتجانس است. عراق در سال ۱۹۲۱م به عنوان یک دولت ملّی پدیدار شد و همانند بسیاری از کشورها در جستوجوی ملت خاص خویش بود. یعنی عراق، در واقع فراوردهی یک ملّت نبود که برای تأسیس یک دولت (کشور) بکوشد، امّا همچنان قومیّت و نحوهی پراکندگی آن در عراق همچنان نقش تعیین کنندهای در ابعاد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و امنیتی عراق را دارا میباشد و نیز قابل ذکر است که ساختار قومیّتی آن نیز امری پذیرفته شده و رسمی است.
در مادهی ۳ پیش‌نویس قانون اساسی عراق چنین آمده است: “ملت عراق از دو ملّیت اصلی عرب و کرد و قومیّت‌های اصلی ترکمان، کلدانی، آشوری، سریانی، ارمنی، شبّک (فارس)، یزیدیه و صائبین تشکیل شدهاست که همگی آنها در دسترسی به حقوق و واجبات ملّی‌شان مساوی هستند. کشور عراق از دو قومیّت غالب عرب و کرد تشکیل شده است”. همچنین در ماده ۴۳ قانون اساسی دائمی عراق که ذیل بخش حقوق و آزادی‌ها طرح شده، بافت قبیله‌ای و عشیره‌ای آن را مورد تأیید و شناسایی قرار داده‌است:
“حکومت بر رشد و ترقی قبایل و عشایر عراق تأکید دارد و به امور آنها به طوری که با دین، قانون و تقویت ارزش‌های والای انسانی و کمک به پیشرفت جامعه هماهنگ باشد، توجه می‌کند و از عرف‌های عشایر که با حقوق انسان منافات دارد، جلوگیری به عمل می‌آورد”.
در واقع وجود گروهای متفاوت اجتماعی در عراق در قالب قبایل، اقوام و قومیت‌های متفاوت موجب پدیداری نوعی فرهنگ سیاسی-اجتماعی پیشامدرن در عراق شده‌است۴۸
با وجود نوپا بودن و جدیدالتأسیس بودن کشور عراق۴۹ هویت متمایز قومیّتی از ویژگیهای اساسی جامع? عراق است که به رغم نوسازی چند دهه اخیر پابرجا بوده و تا حدّ زیادی زنده مانده است و منشاء تحوّلات بسیاری در این کشور بوده است. مطابق برخی برآوردها در عراق حدود ۷۰ و چند قبیل? عمده وجود دارد که شمار طوایف تابع آنها به حدود ۲۰۰۰ طایفه میرسد.
جامع? نوین عراق با جماعتهایی مشخص میشوند که نام عراق را با خود به یدک میکشند؛ جماعتهایی که ذات خود را بر مبناهای مختلف نمایان میسازند؛ بر مبنای دین و مذهب، بر مبنای قومیّت و نیز جماعتهایی که به شکل ایدئولوژیک مشخص میشوند؛ و نیز جماعتهایی هستند که خود را با آمیختهای از هم? اینها مشخص میسازند و به عبارت دیگر در آنها ویژگی ناب دینی یا ویژگی ناب قومیتی یا ویژگی ناب ایدئولوژیک وجود ندارد بلکه آمیختهای از همه اینهاست.
ملّت عراق شامل قومیت‌های مختلفی از جمله: اعراب، اکراد، ترکمن‌ها، آشوریان و سایر اقلیت‌های قومی می‌باشد.
در تقسیم‌بندی عراق به لحاظ قومی و نژادی بر روی تقسیمبندی زیر توافق بیشتری وجود دارد: ۷۵ -۸۰ درصد عرب (بزرگترین گروه قومی) ۱۵-۲۰ درصد کرد (دومین گروه بزرگ قومی) و بقیه که حدود ۵ درصد را شامل میشوند شامل ترکمنها، مسیحیان آشوری، یهودیها، یزیدیها و فارسها هستند.
در مجموع به خاطر حساسیت مسایل قومی و مذهبی در عراق، نبود آمار رسمی در مورد ترکیب جمعیت در این کشور و بحرانهای موجود حاکمیت این کشور از آغاز استقلال تا کنون برآوردهای موجود چندان قابل اعتماد نیست، البته میتوان امیدوار بود با توجه به شواهد و گزارشها و انتخابات برگزار شده پس از سقوط صدام، تخمینهای درستتری نسبت به گذشته زد.
دین و تنوع مذهبی
صحن? اجتماعی زندگی در عراق با رنگ و لعاب دین و مذهب آراسته شده است. بیش از ۹۷ درصد

مطلب مرتبط :   منبع پایان نامه درموردارائه خدمات، تلفن همراه، پردازش اطلاعات

Comments (0):

Write a comment: