ج اسلام دکتر پارسانیا، دکتر واعظی، دکترقمی و حج?‌الاسلام دکتررجبی، اشاره کرد. ایشان در این رساله به زمینه‌های اجتماعی جریان‌هایی که در عراق شکل گرفته پرداخته است و چگونگی رشد و تحول آنها را مورد بررسی قرار داده‌است. در زمان گردآوری اطلاعات این پژوهش، کشور عراق به تازگی مورد حمله و اشغال قرار گرفته بود، محقّق مدّعی است که به دلیل اوضاع ناآرام این کشور، امکان هیچ نوع تحقیق میدانی فراهم نبوده‌است، لذا از منابع دیگری استفاده کرده‌اند؛ در این پژوهش از روش اسنادی استفاده شده‌است. نخست منابع مکتوبی را که دانشمندان عراقی داخل کشور و خارج از آن به رشته تحریر درآورده بودند مطالعه کرده و در مرحله بعد از منابع، مدارک و اسناد محققین ایرانی و محققان این حوزه سود برده‌اند. منابع محققین خارجی از جمله اندیشمندان انگلیسی از دیگر مآخذ دسترسی به اطلاعات این پژوهش بوده است. در سراسر تحقیق حاضر محقق نقش حوزه نجف را در ایجاد و جهت‌دهی زمینه‌های فکری و فرهنگی جریان‌های معاصر عراق بی‌بدیل می‌داند.
اگرچه موضوع در رابطه با جریان‌های معاصر در عراق است اما بیشتر به حوز? نجف و تحوّلات آن می‌پردازد و منظور ایشان از جریان به نظر می‌رسد جریان فکری باشد چراکه تنها به مسائل نظری پرداخته و به صورت محدود نامی از چند جریان اجتماعی در عراق، آن هم جریان‌های شیعی آورده است.
قابل ذکر است موارد دیگری از پایان نامه‌ها به صورت غیر مستقیم با این موضوع در ارتباط هستند که به فراخور استفاده از آن‌ها اسامی‌شان را در منابع تحقیق فهرست کرده و محقق امیدوار است برای غنای کار بدانها مراجعه کند.
سئوال اصلی:
* جریانهای عمد? شیعی چه جایگاهی در عرصه سیاسی نوین عراق دارند؟
سئوالات فرعی:
برای یافتن جواب سئوال اصلیِ تحقیق که درصدد است جایگاه شیعیان عراق در عرص? نوین سیاسی این کشور را بررسی نماید، ضروری‌است سئوالات دیگری را که منشعب از سئوال اصلی ‌باشد را طرح ‌نماییم. از جمله اینکه:
۱. شیعیان عراق برای کسب جایگاه مناسب خود در عراق جدید به چه اقداماتی دست زدهاند؟
۲. نقاط اشتراک و اختلاف جریان‌های مذکور کدام است؟
۳. واکنش جامع? عراقی در برابر حرکتها و اقدامات شیعیان عراق برای رسیدن به حقوق پایمال شده خود چگونه بوده است؟
تردیدی نیست که بررسی علل و عوامل مؤثر در احیای تمایلات و مطالبات جامع? شیعی و یافتن پاسخی برای سئوالات فوق در گرو شناخت عمیق از ساختارهای عراق عموماً و بافت عقیدتی و اجتماعی- سیاسی شیعیان عراق خصوصاً می‌باشد.
فرضی? اصلی:
بعد از گردآوری اوّلیه مطالب و سعی در جهت جمع‌بندی مطالبِ گردآوری شده، فرضیه چنین بیان می‌شود.
“شیعیان عراق برای کسب جایگاه مناسب خود، به طور حدّاکثری در فرایندهای بازسازی عراق نوین مشارکت داشتهاند”.
روش تحقیق
ابتدا آنچه که باید روشن شود حوز? مطالعاتی این پژوهش است. آیا از آن رو که احزاب، جریان‌های سیاسی و گروه‌های ذی‌نفوذ، به دنبال کسب قدرت و تأثیر گذاری بر سامان سیاسی جدید عراق هستند، این مسأله مربوط به علم سیاست می‌شود؟ و یا از آن جهت که این گروه‌ها منبعث از آحاد مردم و جامعه هستند، آنهم شیعیانی که اکثریت جمعیت کشور عراق را تشکیل می‌دهند، پس مسأله در علم جامعه‌شناسی بحث می‌شود؟
با فرض اینکه می‌توان مرزهای دقیقی برای جامعه شناسی، متمایز از علوم سیاسی، تعریف کرد و با این پیش‌فرض که تلفیق این دو علم، به علم میان‌رشته‌ایی به نام “جامعه شناسی سیاسی” منجر خواهد شد که موضوع اصلی آن “بررسی روابط میان ساخت اجتماعی و ساخت سیاسی است”۱۰، بنابراین جایگاه بحث جریان‌های عمد? شیعی از حیث اینکه “به نحو? اثرگذاری نیروهای اجتماعی [شیعی] بر نظام سیاسی [عراق] از یک سو، و برقراری پیوندهایی بین این نظام سیاسی و جامعه از سوی دیگر، بر قرار است”۱۱، در معرفت جامعه شناسی سیاسی قرار دارد؛ و از حیث اینکه “شیعیان عراق” را “به‌صورت یک کلّ عینی و یک مجموع? واقعی، مفروض گرفته و با این رویکرد از تکوین و تطوّر تاریخی و تعیّن فعلی آن، و نیز نقش‌ها و فعالیت‌های شیعیان [عراق] گفت‌وگو می‌کند”۱۲، در معرفت بین رشته‌ای شیعه شناسی قرار دارد.
روش گردآوری تحقیق
تحقیق اجتماعی، کوششی برای درک زندگی اجتماعی است.۱۳ محقق در علوم اجتماعی داده‌ها را به روش‌های متفاوتی گردآوری میکند؛ “روش در اینجا به معنای فنون گردآوری و تحلیل داده‌ها است”۱۴. از جمله روشهای گردآوری دادههای تحقیق، مطالعه اَسنادی۱۵ است. درباره اسناد مکتوب عمدتاً به واقعی بودن اسناد، صحّت اطّلاعات مندرج در آنها و همچنین به انطباق میان میدان زیر پوشش اَسناد موجود و میدان تحلیل تحقیق توجه خواهد شد۱۶. از مزایای انتخاب این روش تحقیق، در دسترس بودن اسناد و مدارک فراوانی که به دلیل توسع? سریع فنون گردآوری، سازمانها و انتقال دادهها، مرتباً غنیتر میشود، بوده است.
البتّه از محدودیتهای این روش نیز این است که دسترسی به دادهها همیشه امکان پذیر نیست. در پارهای از موارد محقق به دادهها، دسترسی دارد امّا به دلایل گوناگون (محرمانه بودن، رازداری و احترام گذاشتن به خواست مخاطب و …) نمیتواند از آنها استفاده کند۱۷.
تولیدِ توصیفهای “فربه” از محیطهای اجتماعیِ مورد مطالع? پژوهشگر علوم اجتماعی را بر آن میدارد که علاوه بر استفاده از روش تحقیق اسنادی، از “روشهای مصاحبه و مشاهده همراه با بررسی اسنادی مربوط به جریانها و گروههای مورد مطالعه”، برای فراتر رفتن از توصیف صرف و رسیدن به تبیینهایی از نوع علّی استفاده کند.۱۸ کتب، نشریات، اسناد و مدارک، سه گروه قابل تقسیم در این روش هستند۱۹.
بنابراین اگرچه مبنای گردآوری داده‌ها در این پژوهش حاضر، مطالع? اسنادی بوده است امّا ایجاد زمینه‌های استثنایی جهت گفتگو با رهبران شیعی جامع? عراق و پرس‌و‌جو از آن‌ها که اصطلاحاً به آن مصاحبه می‌گویند – با مساعدت‌های موسسه شریف شیعه‌شناسی تحت زعامت حضرت استاد جناب آقای دکتر تقی‌زاده داوری و تیم اخبار شیعیان این موسسه عموماً و جناب آقای مهندس علی تقی‌زاده داوری خصوصاً- که متداولترین وسیله بررسی تجربی در جامعه شناسی است، تمسّک جستیم.
بنابراین روش گردآوری اطلاعات و مدارک برای ما بوسیله‌ی تتبّع در آثار مکتوب (کتب، نشریات، آثار اینترنتی و …) و نیز مصاحبه با رهبران شیعی عراق، مصاحبه با کارشناسان و مطّلعین آگاه از امور شیعیان عراق که در ماهنام? اخبار شیعیان به چاپ رسیده اند، حاصل گشت.
روش تجزیه و تحلیل داده‌ها
اما پرسش اساسی دیگر در این قسمت آن است که اطلاعات گردآوری شده از گروهها، جریان‌ها و جناح‌های سیاسی- اجتماعی شیعی درعراق معاصر، چگونه مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهد گرفت؟
داده‌های گردآوری شده می‌توانند دوش به دوش فرایند تحقیق، زیربنای یک نظریه شوند. یعنی اینکه “اکثر فرضیه‌ها و مفاهیم نه تنها از داده‌ها حاصل می‌شوند، بلکه در طول پژوهش روی آنها به طور منظم در ارتباط با داده‌ها، کار می‌شود”۲۰.
ما تلاش می‌کنیم پس از گردآوری داده‌ها، شروع به پروراندن “مؤلفه‌هایی” کنیم که داده‌ها را توضیح دهند و با آن‌ها به خوبی منطبق شوند. لذا محقّق تمام تلاش خود را جهت اشباع مؤلفه‌ها، از داده‌های مورد نظر مربوط به شناخت دیدگاه جریان‌های عمد? شیعی در مورد آن مؤلفه‌‌ها، به کار خواهد گرفت. در ادامه این مولّفه‌ها، مبنای تبیین و تحلیل رویکردهای این جریان‌ها، برای محقق قرار می‌گیرند. بنابراین روش تجزیه و تحلیل ما در این پژوهش به شیو? توصیفی- تبینی خواهد بود.
فصل‌دوّم: آشنایی با عراق فعلی
بخش اوّل: مشخّصات عمومی عراق
کشور عراق بر پایه قانون اساسی این کشور دارای مساحت‌ ?????? کیلومتر مربع است که در رتبه ۵۷ از نظر وسعت در جهان قرار دارد؛ ۴۳۲۱۶۲ کیلومتر مربع آن خشکی و ۴۹۱۰ کیلومتر مربع آن نیز آبی شامل: دریاچه، باطلاق‌ها و سایر پهنه‌های آبی می‌باشد۲۱ بین ۲۹ درجه و ۳ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۲۲ دقیقه عرض شمالی و ۳۹ درجه و ۱۳ دقیقه تا ۴۸ درجه و ۳۶ دقیقه طول شرقی قرار گرفته است۲۲. از شمال به جمهوری ترکیه، از شمال غربی به کشور سوریه، از مغرب به اردن هاشمی، از جنوب غربی و جنوب به پادشاهی عربستان سعودی، از سوی جنوب شرقی به خلیج فارس و کشور کویت و جانب شرق نیز به کشور جمهوری اسلامی ایران محدود می‌شود.
۱. جغرافیای تاریخی
از آن‌جاییکه شیعیان از همان اوایل ظهوراسلام به این منطق? جغرافیایی وارد گشتند لذا مرور اجمالی تاریخچ? این کشور برای این پژوهش به عنوان مقدم? بحث ضروری می‌نماید. بنابراین در این بخش به بررسی دگرگونی‌های اسمی و لفظی عراق و همچنین تاریخچ? این کشور خواهیم پرداخت.
وجه تسمیه
قدیمی‌ترین نامی که برای عراق امروزی به کار رفته سومر است که در هزاره پنجم تا هزاره سوم قبل از میلاد نام دولت و ملتی در جنوب عراق کنونی بوده‌است. پس از دولت‌های آکد در مرکز و جنوب ، آشور در شمال و بابل در جنوب آن تأسیس گردید که به همین جهت به قسمت‌هایی از آن، مملکت آشور، مملکت اکد و مملکت بابل نیز می‌گفتند.
به دلیل جریان دو رود دجله و فرات، عراق را از قدیم بین النهرین نامیده‌اند؛ کلم? عراق به گونه‌ای که امروزه مورد استفاده قرار می‌گیرد پس از فتح ایران به دست مسلمانان وضع و رایج گشته‌است. گروهی از لغت شناسان عراق را به معنای زمین ساحلی۲۳ دانسته‌اند. عراق در ابتدا به جنوب بین النهرین گفته می‌شد که مجاور خلیج فارس است.۲۴
ابوبکر بن قاسم انباری از ابن اعرابی نقل می‌کند که:
“أخبرنا على بن أبی على البصریّ قال أنبأنا إسماعیل بن سعید المعدّل قال قال أبو بکر محمّد بن القاسم الأنباریّ قال ابن الأعرابی: إنما سمی العراق عراقا لأنه سفل عن نجد و دنا من البحر.”۲۵
“همانا دلیل انتخاب اسم عراق به خاطر این است که منطقه‌ای است که پایین‌تر از زمین‌های بلند و بالاتر از دریا قرار گرفته است.”
و قال قطرب: “إنما سمی العراق عراقاً لأنه دنا من البحر و فیه سباخ و شجر۲۶” قطرب در وجه تسمی? عراق گفته است: عراق به جهت نزدیکی به دریا که در آن زمین‌های باتلاقی (هور) و درخت وجود دارد، نامیده شده است.
تاریخ عراق معاصر را می‌توان به پنج دوره تقسیم کرد که طی آن جریان‌های خاصّی در عرصه اجتماعی و سیاسی به منصه ظهور رسیدند. پنج دوره مذکور بدین شرح است:
۱. دوران گذار و کودتاهای پی‌در‌پی (۱۹۳۰م – ۱۹۵۸م )
۲. دولت انقلابی عبدالکریم قاسم (۱۹۵۸ – ۱۹۶۳)
۳. کودتای ۱۹۶۳م و همکاری ملّی‌ها و بعثی‌ها (۱۹۶۳ – ۱۹۶۸)
۴. کودتای ۱۹۶۸م حزب بعث تا سقوط صدام توسّط نیروهای اشغالگر خارجی (۱۹۶۸م – ۲۰۰۳م)
۵. از تشکیل دولت شیعی تا امروز (۲۰۰۳ م تا ۲۰۱۳م). یک دهه استقرار تفکّر شیعی در صحن? سیاسی عراق.
۲. جغرافیای انسانی
کسب شناخت از ویژگی‌های انسانیِ

مطلب مرتبط :   منبع مقاله دربارهآداب و رسوم، رفتار کارکنان، فرهنگ کار

Comments (0):

Write a comment: