و واردشده منسوب به محتوای آب مجازی آن است. البته هر محصول یا کالایی به‌طور مجازی نیز دربر‌گیرند? سایر عوامل تولید است؛ اما با توجه به موضوع تحقیق که دربار? آب و اهمیت آن در کشور ماست، چنین فرضی درنظر گرفته شده است.
در تعیین کلّ آب مجازی صادرشده، ، از رابط? زیر استفاده شد:
1-7: منابع [1]، [6] و [7]
برای کلّ آب مجازی واردشده به کشور نیز همین روش استفاده می‌شود:
1-8: منابع [1]، [6] و [7]
مجموع ارزش کلّ صادرات منتخب و همچنین کلّ محصولات وارداتی منتخب، ارزش کلّ آب مجازی صادر و واردشده است. برای محاسب? ارزش دلاری هر مترمکعب آب مجازی صادرشده، ، از رابط? زیر استفاده می‌شود:
1-9: منبع [6] ‏که در رابط? فوق، ارزش کل صادرات محصولات صادراتی منتخب است. به روش فوق، ارزش هر مترمکعب آب مجازی وارداتی هم محاسبه می‌شود. حال می‌توان با برابری حجم آب مجازی وارد و صادرشده از کشور و ارزش هر مترمکعب آن‌ها و با توجه به ترکیب محصولات صادراتی، نقش تجارت آب مجازی را در مقابله با کم‌آبی و کاهش فشار بر منابع آبی کشور از منظر اقتصادی ارزیابی کرد.
1-5: تجارت آب مجازی و صرفه‌جویی در مصرف آب
1-5-1: تجارت آب مجازی و حفظ آب در سطح ملی12
بسیاری از کشورهای واقع در مناطق خشک و نیمه‌خشک با واردات مواد غذایی، بخشی از آبی را که برای تولید داخلی محصولات لازم است، برای استفاده در سایر مصارف حفظ می‌کنند؛ برای نمونه، مصر در سال 1995 7.5میلیون تن انواع غلات وارد کرد، تولید این اندازه غلات در مصر 9.9میلیارد مترمکعب آب نیاز دارد[12]. در همین سال، ژاپن با واردات 27میلیون تن غلات، 37میلیارد مترمکعب از منابع آب داخلی خود را حفظ کرده است [12].
همان‌طورکه شکل 1-3 نشان می‌دهد، کشور مصر در باز? زمانی 1997تا????، با واردات گندم از کشورهای گوناگون، به‌طور میانگین 3578میلیون مترمکعب از منابع آب داخلی خود را حفظ کرده است [13]. کشورهای صادرکننده با تولید و صادرات محصولات کشاورزی، درواقع موجب کاهش در منابع آب داخلی خود می‌شوند.
شکل 1-3: حفظ آب ملی مصر با واردات سالان? گندم از کشورهای گوناگون دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [13])
شکل 1-4: کاهش منابع آب ملی ازطریق صادرات برنج از تایلند به سایر کشورها دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [13])
همان‌طورکه شکل 1-4 نشان می‌دهد، کشور تایلند در باز? زمانی 1997تا????، با صادرات برنج به کشورهای گوناگون، سالانه به‌طور میانگین، 27766میلیون مترمکعب از منابع آبی داخلی خود را از دست داده است [13]. جدول 1-5، بزرگ‌ترین واردکنندگان آب مجازی ازنظر واردات انواع محصولات کشاورزی را نشان می‌دهد. این جدول همچنین میزان حفظ منابع آب داخلی را بیان می‌کند. جدول 1-6، بزرگ‌ترین صادرکنندگان آب مجازی برای صادرات انواع محصولات کشاورزی را بیان می‌سازد. این جدول همچنین میزان کاهش منابع آب داخلی را نشان می‌دهد.
جدول 1-5: بزرگ‌ترین واردکنندگان آب مجازی و میزان حفظ منابع آب میانگین سالیانه دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [14])
جدول 1-6: بزرگ‌ترین صادرکنندگان آب مجازی و میزان کاهش منابع آب میانگین سالیانه دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [14])
1-5-2: تجارت آب مجازی و حفظ آب در سطح جهانی13
اگر تولید محصولات در کشورهای صادرکننده درمقایسه‌با کشورهای واردکننده، آب کمتری نیاز داشته باشد، صرفه‌جویی در آب جهانی صورت می‌گیرد؛ برای نمونه، کشور ژاپن در سال 1995، با واردات انواع محصولات کشاورزی از آمریکا که برای تولید آن‌ها، 16.6میلیارد مترمکعب آب مصرف شده بود، توانست 28.1میلیارد مترمکعب از منابع آب ملی برای تولید این محصولات را حفظ کند. با این کار 11.5=16.6-28.8 میلیارد مترمکعب از مصارف آب جهانی کاسته شد [12]. اما زمانی‌که تولید محصولات در کشورهای صادرکننده درمقایسه‌با کشورهای واردکننده، آب بیشتری نیاز داشته باشد، مصرف آب جهانی افزایش می‌یابد؛ برای نمونه، اندونزی در سال 1995، 2.3میلیون تن غلات از هند وارد کرد. تولید این اندازه غلات در اندونزی، 16.7میلیارد مترمکعب و در هند، 17.4میلیارد مترمکعب آب نیاز دارد. بنابر‌این، این تجارت 0.7میلیارد مترمکعب مصرف آب جهانی را افزایش داد [12]. اصولاً مدیران منابع آب در سطح ملی، علاقه‌ای به حفظ آب جهانی ندارند؛ اما از آنجا که کشورهای تولیدکننده ازنظر طبیعی و تکنولوژیکی وضعیت مناسب‌تری برای تولید دارند، همواره در مصرف آب جهانی صرفه‌جویی شده است. آمارها نشان می‌دهد که در طی سال‌های 1997تا????، آب لازم برای اینکه کشورهای واردکننده بتوانند برخی از محصولات کشاورزی موردنیاز خود را در درون مرزهای خود تولید کنند، درمجموع سالانه 1605میلیارد مترمکعب بوده است. اما به‌واسط? تجارت آب مجازی، آب مصرف‌شده برای تولید این محصولات، 1253میلیارد مترمکعب کاهش یافته و سالانه 352میلیارد مترمکعب در مصرف آب جهانی صرفه‌جویی شده است [14]. بنابراین تجارت آب مجازی با بهره‌برداری بهتر از ظرفیت‌ها و منابع، باعث کاهش مصرف آب جهانی می‌شود.

مطلب مرتبط :   منابع پایان نامه دربارهپایگاه داده‌ها، جمع آوری اطلاعات، فناوری اطلاعات

شکل 1-5: حفظ آب جهانی با کمک واردات برنج توسط مکزیک از آمریکا دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [13])
شکل 1-6: کاهش آب جهانی با کمک واردات برنج اندونزی از تایلند دور? زمانی 1997تا????. (منبع: [13])

فصل دوم:
تجارت آب مجازی، ملاحظات اقتصادی و اجتماعی و امنیت غذایی

2-1: مقدمه
در فصل گذشته، آب مجازی، تجارت آب مجازی، ظرفیت این تجارت و برخی روش‌های کمّی معر
فی شد. مطالعات تجارت آب مجازی از بدو ظهور و به‌خصوص در پنج سال گذشته، بیش‌ازپیش به ارزش اقتصادی و اجتماعی منابع آب پرداخته‌اند. در مطالعات تجارت آب مجازی همواره نقش آب در اقتصاد، فرهنگ، اجتماع، سیاست و حکومت بررسی شده است. بدون شک درنظرگرفتن این تجارت در سیاست‌های آبی هر کشور، بخش‌های اقتصادی و اجتماعی آن را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و با امنیت غذایی آن کشور، همبستگی مستقیم دارد. بنابراین می‌باید قبل از هر چیز، در مطالعات هم? وضعیت یک کشور یا منطقه درنظر گرفته شود. در این فصل، علاوه‌بر اشاره به ملاحظات اقتصادی و اجتماعی و امنیت غذایی، به موضوع‌های مطالعات صورت‌گرفته در کشورهای چین و مصر نیز اشاره شده است.
2-2: ملاحظات اقتصادی و اجتماعی
2-2-1: مفهوم اقتصاد آب
علم اقتصاد آب، راه‌حل ممکن برای گزینش و تخصیص بهین? منابع محدود برای ارضاء نیازهای بشری را بررسی می‌کند. این فرایند همواره با دو مسئل? جدی مواجه است: یکی محدود‌بودن منابع و دیگری تنوع و رشد روزافزون نیازها که خود، مشکلات گزینش و نحو? تخصیص را تشدید می‌کند. از قرن هجدهم، ارائ? نظریه‌های رابرت مالتوس (1834-1766) طی بیان رشد منطقی توده‌های انسانی، مسئل? کمیابی را به‌طور جدی مطرح ساخت [15]. با گذشت زمان و افزایش جمعیت همپای دگرگونی‌های فنی و پیشرفت‌های فناوری، تقاضا برای منابع، به‌خصوص منابع طبیعی افزایش یافته و بیش‌ازپیش بر ارزش آن افزوده شده است. نقش اساسی آب به‌عنوان یکی از منابع اساسی تولید و نقش حیاتی آن در رشد و بالندگی اقتصاد ملی، ضرورت تخصیص بهین? این ماد? اساسی و حیاتی را با درنظرگرفتن تمامی شرایط و ضرورت‌ها ایجاب می‌کند. البته این فرایند با مسائل و مشکلات بی‌شماری روبه‌روست. شاخه‌ای از علم اقتصاد که این فرایند طولانی را بررسی و ارزیابی کرده و راهکارهای مفیدی را ارائه می‌دهد و رفتارهای اقتصادی ذی‌نفعان را تبیین می‌کند، علم اقتصاد آب است. اقتصاد آب علاوه‌بر تبیین رفتارهای اقتصادی، با ارزش‌گذاری منابع و داشتن ابزارهای قوی مدیریت اقتصادی، نقش اساسی در مدیریت منابع آب دارد. به‌گونه‌ای که در سراسر بخش‌های مدیریت منابع آب، ازقبیل اجتماعی، زیست‌محیطی، سیاسی و… نقشی زیربنایی ایفا می‌کند.
اقتصاد آب در مواجهه با مساله کمیابی منابع آب و در پاسخ به نیازهای موجود به دنبال تخصیص بهینه منابع و استفاده کارآمد از آن‌ها در راستای رشد و توسعه اقتصادی است. که در این راستا با مباحث جدی همانند بازدهی اقتصادی آب، هزینه فرصت و ارزش گذاری منابع در راستای تخصیص، انتقال و توزیع منابع مواجه است [16]. آب در کشور ایران محدودیت دارد و این محدودیت بسیار جدی است. اما آیا از این منبع محدود استفاده اقتصادی می شود؟ مقایسه نسبی بازدهی اقتصادی آب در بخش‌های مختلف اقتصادی و توجه به هزینه فرصت، ما را به بحث برنامه‌ریزی و انتخاب مطلوب هدایت می‌کند.
همواره این محدودیت‌هاست که توسعه علم اقتصاد را در آن بحث به همراه خواهد داشت. ضمناً در بحث آب تنها محدودیت منابع طبیعی مطرح نیست، بلکه محدودیت‌های مالی، نیروی انسانی و … مطرح است. به این ترتیب در کشور ما در خصوص منابع آب دو مشکل اساسی وجود دارد که باید به هر دو توجه شود [16]: محدودیت منابع آب و محدودیت امکانات مرتبط با آب.
اقتصاد آب در بررسی این نوع محدودیت‌ها به محدودیت نوع دوم یعنی محدودیت امکانات نیز توجه دارد. اگر دقیق‌تر توجه شود مشکل ما در مدیریت آب بیشتر محدودیت امکانات و بهره برداری از آن‌هاست. در مبحث توسعه اجتماعی، بحث موانع و محدودیت ها، تکیه بر منابع طبیعی نیست، بلکه تکیه بر نیروی انسانی و نهادهایی است که از این منابع طبیعی استفاده می‌کنند
اگر منابع را به چند دسته تقسیم کنیم، این منابع شامل عوامل طبیعی و عوامل انسانی و منابع سرمایه‌ای است. مدیریت، توسع? منابع سرمایه‌ای و انسانی را مدنظر قرار می‌دهد و بر آن پافشاری می‌کند [15]. در تحقیقی که یونسکو در ده? 1980، در همبستگی با آب و توسعه انجام داد، نتیجه‌گیری کرد که در هر مورد منابع آب، آن چیزی که در توسعه نقش دارد، اوضاع طبیعی منابع آب نیست؛ بلکه منابع انسانی و سرمایه‌ای است که در اختیار داریم. بنابراین شایسته است ببینیم که این دیدگاه توسعه‌ای چه تأثیری بر سوگیری‌های مدیریت آب باید بگذارد [16].
در دیدگاه جدید مدیریت منابع آب، در نشست‌ها و محافل بین‌المللی، بخش اساسی سیاست‌ها، سیاست‌های اقتصادی است. اما چرا و چگونه آب و اقتصاد آب در مدیریت جدید جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است؟ شایان ذکر است که این مطلب بیشتر جنب? راهبردی و استراتژیک دارد. باید توجه کرد که بحث‌های مدیریتی، یا استراتژیک‌اند (سیاست‌گذاری) یا عملیاتی (اجرایی). درحال حاضر، در بحث اقتصاد آب و در فصل حاضر اساساً در مرحل? طرح مسائل از دیدگاه استراتژیک هستیم [16].
2-2-2: بازدهی اقتصادی آب
یکی از سنجه‌‌های بازدهی اقتصادی آب، تقسیم تولید ناخالص داخلی بر حجم آب مصرفی است [16]. در این رابطه، مقایس? کشورهای گوناگون در نمودار 1-2 نشان می‌دهد کشورهایی ازجمله دانمارک، ژاپن، آلمان و فرانسه که ارزش اقتصاد آب آن‌ها، بیش از 30 دلار در هر مترمکعب است، جزو کشورهای توسعه‌یافته بوده و درصد حجم آب اختصاص‌یافته به مصارف غیرکشاورزی آن‌ها بیشتر است. درخصوص کشور ژاپن با وجود سهم بسیارِ مصارف کشاورزی، ارزش فراوان ایجاد‌شده در بخش خدمات و صنایع، عامل افزایش بازدهی مصرف آب اس
ت. به‌عکس، در کشورهایی ازجمله سودان، هند، بنگلادش و پاکستان که بین ??تا?? سنت در هر متر‌مکعب آب ارزش ایجاد می‌کند، درصد حجم آب مصرفی کشاورزی به‌مراتب بیشتر از بخش‌های غیرکشاورزی است. همچنین بازدهی مصارف آب بخش‌های گوناگون کم است. ازاین‌رو، درجات بازدهی آب مصرفی و میزان درصد آب اختصاص‌یافته به بخش‌های گوناگون در کشورها می‌تواند نقشی بسیار اساسی در تعیین ارزش کل آب داشته باشد. در کشور ایران، با ایجاد ارزش حدود یک دلار در هر مترمکعب مصرف آب، میزان ارزش کل ایجاد شده از میانگین جهانی، یعنی حدود 9.5دلار در هر مترمکعب، کمتر است [17].
نمودار 2-1: ارزش کل آب در کشورهای منتخب جهان. (منبع: شرکت سهامی مدیریت منابع آب ایران، دفتر اقتصاد آب)

مطلب مرتبط :   نفوذپذیری، ایالات متحده، سه مرحله ای

برابری ارزش تولیدی در بخش‌های خدمات و صنایع در کشورهای منتخب (نمودار 2-2) نشان می‌دهد در کشورهای توسعه‌یافته، ازجمله دانمارک، فرانسه، آلمان، استرالیا، ژاپن و ایالات‌ متحده و بعضی کشورهای درحال توسع? پیشرو مانند ترکیه،

Comments (0):

Write a comment: