طبقه بندی علوم از منظر امام خمینی (ره)

امام خمینی در ذیل حدیث بیست و چهار کتاب چهل حدیث با توجه به حدیث شریف رسول اکرم (ره) در تقسیم علوم به سه دسته آیه محکمه، فریضه عادله و سنت قائمه مباحث ارزشمندی را ارائه کرده اند. امام (ره) براساس این که انسان را دارای سه نشئه و صاحب سه مقام و عالم می دانند که عبارتند از:

  1. نشئه آخرت و عالم غیب و مقام روحانیت و عقل.
  2. نشئه برزخ و عالم متوسط بین العالمین و مقام خیال.
  3. نشئه دنیا و مقام ملک و عالم شهادت.

علوم را در یک طبقه بندی متفاوت از سایرین ارائه کرده است که می تواند الگوی بسیار خوبی برای بازسازی علوم انسانی اسلامی باشد. (امام خمینی، 1376، ص 386)

از نظر ایشان برای هر یک از این مقامات، کمال خاص و تربیت مخصوصی است و عملی است مناسب با نشئه و مقام خود، و انبیاء، علیهم السلام، متکفل دستور آن اعمال هستند. از این رو نتیجه می گیرند که کلیه علوم نافع منقسم می شوند به این سه علم، یعنی علمی که راجع است به کمالات عقلیه و وظایف روحیه، و علمی که راجع به اعمل قلبیه و وظایف آن است، و علمی که راجع به اعمال قالبیه و وظایف نشئه ظاهره نفس است. از این رو می توان تمام علوم مفید به حال انسان در این سه دسته گنجاند.

1-4. علوم مربوط به نشئه اول عبارتند از: علم به ذات مقدس حق و معرفت اوصاف جمال و جلال، و علم و عوالم غیبیه، از قبیل ملائکه و اصناف آن، از اعلی مراتب جبروت و ملکوت اعلی تا ملائکه ارضیه و جنود حق، و علم به انبیا و اولیا و مقامات و مدارج آنها، و علم به کتب الهی و کیفیت نزول وحی و تنزل ملائکه و روح، و علم به نشئه آخرت و کیفیت بازگشت موجودات به عالم غیب و حقیقت عالم برزخ و قیامت و تفاصیل آنها، و بالجمله، علم به مبدأ وجود و حقیقت و مراتب آن و بسط و قبض و ظهور و رجوع آن و متکفل این علم پس از انبیا و اولیا، علیهم السلام فلاسفه و اعاظم از حکما و اصحاب معرفت و عرفان هستند.

2-4. علوم مربوط به نشئه دوم عبارتند از: علم به منجیات و مهلکات خلقیه، یعنی علم به محاسن اخلاق مثل صبر و شکر و حیا و تواضع و رضا و شجاعت و سخاوت و زهد و ورع و تقوی، و دیگر از محاسن اخلاق، و علم به کیفیت تحصیل آنها و اسباب حصول آنها و مبادی و شرایط آنها، و علم به قبایح اخلاق، از قبیل حسد و کبر و ریا و حقد و غشّ و حبّ ریاست و جاه و حبّ دنیا و نفس و غیر آن، و علم به مبادی وجود آنها و علم به کیفیت تنزه از آنها و متکفل این علوم نیز پس از انبیا و اوصیا علیهم السلام، علمای اخلاق و اصحاب ریاضات و معارف اند.

مطلب مرتبط :   تجارب برتر پرورشی | کاملترین نمونه های رایگان سالتحصیلی 97-98

3-4. علوم مربوط به نشئه سوم عبارتند از: علم فقه و مبادی آن، و علم آداب معاشرت و تدبیر منزل و سیاست مدن، که متکفل آن علمای ظاهر و فقها و محدثین هستند، پس از انبیا و اوصیا، علیهم السلام.

ایشان در ادامه می نویسد: پس معلوم شد که علوم اسلامی منحصر به این سه قسم است؛ بر طبق احتیاجات بشر و مقامات سه گانه انسان پس از آنکه معلوم شد این علوم که رسول اکرم، صلی الله علیه و آله، ذکر فرمودند همین سه رشته است که ذکر شد، باید بررسی شود که هر یک از این سه عنوان بر کدام یک از این علوم منطبق است؟ به نظر امام خمینی «آیه محکمه» عبارت است از علوم عقلیه و عقاید حقه و معارف الهیه. «فریضه عادله» عبارت است از علم اخلاق و تصفیه قلوب. و «سنت قائمه» عبارت است از علم ظاهر و علوم آداب قالبیه.

اما به نظر حضرت امام علوم دیگر، هر کدام داخل در یکی از این اقسام سه گانه است. مثلا علم طب و تشریح و نجوم و هیئت، و امثال آن در صورتی که نظر آیت و علامت به سوی آنها داشته باشیم و علم تاریخ و امثال آن در صورتی که با نظر عبرت به آنها مراجعه کنیم. داخل می شوند در «آیه محکمه» که به واسطه آنها علم به الله یا علم به معاد حاصل یا تقویت می شود. و گاه می شود که تحصیل آنها داخل در «فریضه عادله» می شود و گاه ممکن است داخل در «سنت قائمه» شود. و اما اگر تحصیل آنها برای خود آنها یا استفادات دیگری باشد، پس اگر ما را از علوم آخر منصرف نمودند به واسطه این انصراف بالعرض مذموم شوند، والا ضرر و نفعی ندارند.

«پس کلیه علوم تقسیم شوند به سه قسمت: یکی آنکه نافع به حال انسان است به حسب احوال نشأت دیگر که غایت خلقت وصول به آن است. و این قسمت همان است که جناب ختمی مرتبت «علم» دانسته و آن را به سه قسمت تقسیم فرمودند و دیگر آنکه ضرر می رساند به حال انسان و او را از وظایف لازمه خود منصرف می کند و این قسم از علوم مذمومه است که نباید انسان پیرامون آنها گردد مثل علم سحر و شعبده و کیمیا و امثال آن و سوم آنکه ضرر و نفعی ندارد، مثل آنکه فضول اوقات را انسان به واسطه تفریح صرف بعضی از آنها کند مثل حساب و هندسه و هیئت و امثال آن و این قسمت از علوم را اگر انسان بتواند تطبیق با یکی از علوم ثلاثه نماید خیلی بهتر است و الا حتی الامکان اشتغال پیدا نکردن به آنها خوب است زیرا انسان عاقل پس از آنکه فهمید که با این عمرهای کوتاه و وقت کم و موانع و حوادث بسیار نمی تواند جامع جمیع علوم و حائز همه فضایل شود، باید فکر کند که در علوم کدام یک به حال او نافع تر است و خود را به آن مشغول کند و تکمیل آن نماید». (لک زایی،1388)

مطلب مرتبط :   عوامل موثر بر درک عدالت درسازمان

دیدگاه حضرت امام (ره) در قالب جدول شماره 4 قابل نمایش است. (لک زایی، 1388)

 

 

 

جدول شماره2-4-جدول طبقات علوم و دانش ها از نگاه امام خمینی (ره)

علوم غیرنافع برای انسان علوم نافع برای انسان
علومی که ضرر می رساند به انسان و او را از وظایف لازمه خود منصرف می کند. مثل علم سحر و شعبده و کیمیا و امثال آن معادل حدیثی علوم مربوط به هر نشئه عوالم، نشئات و مقامات انسان به طور اجمالی و کلی
آن که ضرر و نفعی ندارد «آیه محکمه» عبارت است از علوم عقلیه و عقاید حقه و معارف الهیه علم به ذات مقدس حق و معرفت اوصاف جمال و جلال، و علم به عوالم غیبیه تجردیه و علم به انبیا و اولیا و مقامات و مدارج آنها و علم به کتب منزله و کیفیت نزول وحی و تنزل ملائکه و روح و علم به نشئه آخرت و کیفیت رجوع موجودات به عالم غیب و حقیقت عالم برزخ و قیامت نشئه آخرت و عام غیب و مقام روحانیت و عقل
  «فریضه عادله» عبارت است از علم اخلاق و تصفیه قلوب علم به محاسن اخلاق و علم به کیفیت تحصیل آنها و اسباب حصول آنها و مبادی و شرایط آنها و علم به قبایح اخلاق و علم به مبادی وجود آنها و علم به کیفیت تنزه از آنها نشئه برزخ و عالم متوسط بین العالمین و مقام خیال
  «سنت قائمه» عبارت است علم ظاهر و علوم آداب قالبیه علم فقه و مبادی آن، و علم آداب معاشرت و تدبیر منزل و سیاست مدن نشئه دنیا و مقام ملک و عالم شهادت