تفکر انتقادی در اسلام

اسلام دین تعقل و تفکر می باشد و پیروان خود را به اندیشیدن در امور و قضایا وامی دارد. در اسلام هر آنچه را عقل قبول می کند، دین نیز قبول می کند. عقل به عنوان یکی از منابع مهم احکام اسلامی به شما ر می آید. انسان از نظر داشتن عقل که خدا به او عطا کرده است و قدرت اندیشیدن، که او را بر نگرش و تحقیق در اشیا و حوادث توانا می کند و از جزئیات به کلیات می رساند و قدرت استنباط نتایج از مقدمات را به او میدهد، از حیوان متمایز می شود. همین قدرت تفکر است که انسان را شایسته مکلف شدن به انجام عبادت ها و تحمل مسئولیت انتخاب و اراده ودر نتیجه سزاوار احراز مقام جانشینی خدا روی زمین قرار داده است (نجاتی ،1984؛ ترجمه عرب ،1388 ).

آیات فراوانی در قران افراد را به تفکر و تعقل درباره آفرینش جهان وا می دارند از جمله در قران آمده است :

“اولم ینظرو فی ملکوت السموات و الارض[1] …”

آیا فکرو نظر در ملکوت و قوای آسمان ها  نمی کنند …”

“قل انظرو ماذا فی السموات و الارض[2] …”

“ای رسول ما به امت بگو ،در آسمان ها و زمین به چشم عقل نظر کنید …”

قران کریم اهمیت تفکر در زندگی انسان را بیان کرده و ارزش فردی را که عقل و تفکرش را به خدمت می گیرد، بالا برده است.

“…قل هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون [3]…”

…بگو ای رسول آیا آنان که اهل علم و دانشند با مردم جاهل یکسانند ؟ و مقام کسی را که از عقل و تفکر خویش استفاده نمی کند، پایین آورده، درجه اش را پایین تر از حیوان قرار داده است .

“ان شر الدواب عند الله الصم البکم الذین لایعقلون[4]

بدترین جانوران (و شقی ترین اشخاص )نزد خدا کسانی هستند که از شنیدن و گفتن (حرف حق )کر و لالند و اصلا”( در آیات خدا  )تعقل نمی کنند “

اصرار قرآن کریم در دعوت مردم به تفکر را می توان از آیات زیادی که در آنها عبارت هایی همچون عبارت های ذیل دیده می شود، دریافت :

“افلا یعقلون “(آیا تعقل نمی کنند )،”افلا یتفکرون” (آیا اندیشه نمی کنند )،”لعلکم تعقلون “(شاید تعقل کنید )،”لقوم یتفکرون “(برای مردمی که می اندیشند ).

مطلب مرتبط :   موانع توانمندسازی در سازمان از نظر روانشناختی

دین اسلام بیش ا هر چیز مردم را از تبعیت کور کورانه عقاید و افکار گذشتگان منع می کند و بیان می دارد تا درباره عقاید خود تحقیق واندیشه کنند. لذا می توان گفت که دین اسلام کار خود را با تفکر انتقادی شروع کرده است. درزمینه تفکر انتقادی در  قران کریم آیات صریحی به این مطلب اشاره دارد :

“ادع الی سبیل ربک بالحکمه و الموعظه الحسنه و جادلهم بالتی هی احسن [5]

ای پیغمبر ،مردم را از طریق منطق و موعظه نیکو به راه خدا دعوت کن و به نیکوترین وجه با آنها بحث کن .

“فبشر عبادالذین یستمعون القول فیتبعون احسنه [6]

بشارت باد بندگانی که سخنان را می شوند و از بهترین آن پیروی می کنند.

در احادیث و روایات هم به تفکر توجه ویژه شده است و حتی تفکر عبادت شمرده می شود .پیامبر اسلام (ص)در زمینه تفکر کردن می فرمایند :

“تفکر ساعه خیر من عباده سبعین سنته “

یک ساعت فکر کردن از هفتاد سال عبادت با ارزش تر است .

“کان اکثر عباده ابی ذر التفکر “

اکثر عبادت ابی ذر فکر کردن بود .(شهید مطهری ،1387 ).

حضرت علی (ع) ذر نهج البلاغه بیان می کنند که :

“الفکر مراه الصافیه [7]

اندیشه آینه ای روشن است (که صواب و خطا را می نمایاند [8]).

و یا اینکه در جای دیگر می فرمایند :

“ما استودع الله امرا عقلا الا استنفذه به یوماما[9]

خداوند عقل را در کسی به ودیعت نگذارد مگر آنکه روزی، وی را بدان نجات داد .

بنابراین اسلام افراد را به تعقل و بررسی افکار خود و دوری از تعصب و پرهیز از حدس و گمان و آزاد شدن از اوهام وخرافات که مانع شناخت حقیقت می شوند دعوت می کند (نجاتی ،1984؛ ترجمه عرب ،1388 ).از این رو تفکر انتقادی در اسلام جایگاه بسیار والایی دارد.

موانع تفکر انتقادی در قران

قرآن مهم ترین عواملی را که مانع اندیشیدن و مایه جمود فکری می شوند و در نتیجه میان تفکر و شناخت حقیقت و اظهار نظر درست در مسائل مختلف، ایجاد سد می کنند، ذکر کرده است (همان منبع ) .این عوامل عبارتند از :

مطلب مرتبط :   ناامیدی و وانهادگی از منظر فیلسوفان

پایبندی به اندیشه های کهنه

پایبندی به افکار قدیمی از عوامل مهمی است که مایه جمود فکری و عدم پذیرش افکار جدیدی که به اندیشه عرضه  میشوند، می گرددرها شدن از آداب و رسوم و اندیشه های کهنه قدرت نگرش تحلیلی و بی طرفانه نسبت به مسائل مختلف می طلبد که این کار برای بسیاری از مردم کار ساده ای نیست .

قران پایبندی بسیاری از مردم را، در کلیه قرون گذشته، به عقاید پدرانشان توصیف کرده و متذکر شده که آنها با اندیشه ای آزاد از قیدو بند گذشته، قدرت نگرش به عقیده توحید را که پیامبران دعوت می کردند، نداشتند .

“قالو ا اجئتنا لتلفتنا عما وجد نا علیه اباءنا[10] …”

آنها (به موسی )گفتند: آیا تو آمده ای که ما را از عقاید و آدابی که پدرانمان بر آن بودند باز داری …

کافی نبودن مدرک

نبودن دلایل و اطلاعات کافی ،از عوامل مهم خطای رایج تفکر، در میان مردم می باشد. انسان برای اینکه در موضوعی دارای تفکری سالم که منجر به شناخت حقیقت شود، باشد، می بایست به گردآوری مقدار زیادی سند و مدرک مربوط به همان موضوع بپردازد و این عوامل از طریق مشاهده دقیق و کاوش منظم علم صورت می پذیرد. قرآن برای رسیدن به حق در مورد یک موضوع، به اهمیت شناخت آن اشاره کرده و ما را از اظهار نظر درباره چیزهایی که نسبت به آن عالم نیستیم و دلایلی برای صحت آن نداریم، نهی کرده است .

“و من الناس من یجادل فی الله بغیر علم و لا هدی و لا کتاب منیر[11]

و برخی از مردم از روی جهل و بی هیچ حجت و برهان، در کار خدا جدل می کنند .

طرفداری انفعالی و عاطفی

خواسته ها و عواطف انسان در تفکر او تاثیر می گذارند و باعث می شوند قرآن به تاثیر هوای نفس در انسان و انحراف تفکر او از گرایش درست که نتیجه آن، انسان راهش را گم می کند و از فرق گذاشتن میان حق و باطل عاجز می شود، اشاره کرده است .

“فلا تتبعوا الهوی ان تعدلو[12] …”

…پس در حکم و شهادت پیروی هوای نفس مکنید تا عدالت نگهدارید …

 

4-اعراف،185

5-یونس،101

6-زمر،9

7-انفال،22

1- نحل،125

2-زمر،18

1-حکمت،65

2-حکمت،365

3- یونس،78

1-حج،8

2-نساء،135